وسواس را بشناسید

شنبه ۱۳ مرداد ۱۳۹۷ - ۲۳:۱۷


OCD در نظام طبقه‌بندی DSM-۵  (انجمن روان پزشکی امریکا، ۲۰۱۳) به عنوان یک اختلال طبقه‌بندی می‌شود (۳/۳۰۰) که با حضور افکار وسواسی  یا اعمال اجباری  تعریف می‌شود (نگاه کنید به جدول ۱). افکار وسواسی فکرها ایده‌ها، تصورات، تمایلات یا شک و تردیدهای مزاحم و مقاومی هستند که بنظر خود مریض ناخواسته، بی‌معنی و غیرعادی می‌رسند و به احساس ناراحتی درونی به صورت اضطراب یا تردید منجر می‌شوند.

اگر چه موضوع افکار وسواسی هر فرد مختص اوست، محتوای آنها معمولاً به یکی از موارد زیر مربوط می‌شود: پرخاشگری و خشونت، مسوولیت آسیب‌زدن (مثلاً بر اثر اشتباه)، آلودگی، سکس، مذهب، احساس نیاز به قطعی یا کامل بودن و بیماریهای شدید (مثلاً سرطان). اکثر بیماران دچار OCD افکار وسواسی متعددی را از خود بروز می‌دهند. نمونه‌هائی از افکار وسواسی رایج و نادر در جدول ۲ ارائه شده‌است.

اعمال اجباری نوعی احساس اجبار به انجام اعمال تشریفاتی عینی یا ذهنی به منظور کاهش دادن اضطراب یا احتمال صدمه همراه با افکار وسواسی می‌باشد. اعمال تشریفاتی اجباری حالت عمدی و ارادی دارند ولی در رابطه با ترس وسواسی که باید خنثی سازند آشکارا بی معنی یا افراطی می‌باشند. مثل افکار وسواسی، اعمال تشریفاتی نیز حالتی بسیار انفرادی دارند. نمونه‌های اعمال تشریفاتی رفتاری (آشکار) شامل شستن مکرر دستها، وارسی (مثلاً قفل و اجاق گاز) شمردن یا تکرار اعمال معمولی (مثلاً بیرون رفتن از در) می‌گردد. نمونه‌های اعمال اجباری ذهنی یا ناآشکار شامل دعای مکرر و افراطی یا استفاده از عبارات یا ارقام به منظور خنثی کردن ترسهای وسواسی می‌گردد. جدول ۳ نمونه‌هائی از اعمال تشریفاتی رایج و غیررایج را ارائه می‌دهد. 

جدول ۱: معیارهای تشخیص OCD در DSM-۵
الف- وجود افکار وسواسی یا اعمال اجباری
افکار وسواسی با معیارهای (۱)، (۲)، (۳)و (۴) تعریف می‌شوند:
(۱) افکار، ایده‌ها، تصورات یا تمایلات عملی تکراری و مقاوم که در مرحله‌ای از بیماری توسط خود فرد مزاحم و نامربوط احساس می‌شوند و باعث اضطراب یا ناراحتی شدید او می‌گردند.
(۲) این فکرها، تصورات یا تمایلات عملی جزئی از نگرانیهای روزمره درباره مسائل واقعی زندگی نیستند.
(۳) فرد سعی می‌کند این فکرها، تصورات یا تمایلات را نادیده بگیرد، سرکوب کند، یا توسط فکر و عمل دیگری خنثی سازد.
(۴) این فکرها، تصورات یا تمایلات به عنوان محصول یا ساخته ذهن خود فرد تلقی می‌شوند و نه چیزهائی که از بیرون بر او تحمیل شده‌است.
اعمال اجباری تشریفاتی توسط معیارهای (۱) و (۲) تعریف می‌شوند: 
(۱) رفتارها یا اعمال ذهنی که فرد احساس می‌کند مجبور است آنها را در پاسخ به یک فکر وسواسی یا بر طبق قواعد خاصی انجام دهد.
(۲) هدف این رفتارها یا اعمال ذهنی جلوگیری از یا تخفیف ناراحتی یا پیشگیری از بروز پیامدهائی است که مریض از آنها می‌ترسد. اما این رفتارها یا اعمال ذهنی آشکارا جنبه افراطی داشته و یا به صورت واقع بینانه‌ای با آن چیزی که باید آن را خنثی کنند یا از آن جلوگیری نمایند ارتباط ندارند. 
ب‌- در مرحله‌ای از بیماری شخص گرفتار متوجه شده‌است که افکار وسواسی یا اعمال اجباری او افراطی یا نامعقول هستند. 
ت‌- افکار وسواسی یا اعمال اجباری باعث ناراحتی شدید شخص شده وقت‌ زیادی می‌گیرند (روزی بیش از یک ساعت وقت می‌برند یا به طور بارزی در فعالیت‌های روزانه بیمار اثر می‌گذارند).
ث‌- محتوای افکار وسواسی یا اعمال اجباری توسط اختلال دیگری از اختلالات محور یک (اختلالات روانی) قابل توجیه نیستند (مثلاً اشتغال ذهنی شدید با ظاهر بدنی در بیماران اختلال ناهماهنگی شکلی بدن(۱) یا اشتغال ذهنی شدید با ابتلا به یک بیماری شدید در هیپوکندری(۲) (خود بیمار انگاری)
ج‌- علائم بیماری بر اثر تاثیر فیزیولژیکی مصرف ماده‌ای خاص یا بیماری طبی عمومی به وجود نیامده‌اند.
 مشخص کنید:
           با خودآگاهی ضعیف هرگاه در بیشتر موارد خود بیمار متوجه افراطی یا نامعقول بودن افکار وسواسی و اعمال اجباری خود نباشد
افکار وسواسی رایج و نادر در جدول ۲ ارائه شده‌است.
اعمال اجباری نوعی احساس اجبار به انجام اعمال تشریفاتی عینی یا ذهنی به منظور کاهش دادن اضطراب یا احتمال صدمه همراه با افکار وسواسی می‌باشد. اعمال تشریفاتی اجباری حالت عمدی و ارادی دارند ولی در رابطه با ترس وسواسی که باید خنثی سازند آشکارا بی معنی یا افراطی می‌باشند. مثل افکار وسواسی، اعمال تشریفاتی نیز حالتی بسیار انفرادی دارند. نمونه‌های اعمال تشریفاتی رفتاری (آشکار) شامل شستن مکرر دستها، وارسی (مثلاً قفل و اجاق گاز) شمردن یا تکرار اعمال معمولی (مثلاً بیرون رفتن از در) می‌گردد. نمونه‌های اعمال اجباری ذهنی یا ناآشکار شامل دعای مکرر و افراطی یا استفاده از عبارات یا ارقام به منظور خنثی کردن ترسهای وسواسی می‌گردد. جدول ۳ نمونه‌هائی از اعمال تشریفاتی رایج و غیررایج را ارائه می‌دهد. 
جدول ۲: افکار وسواسی رایج و نادر
افکار وسواسی رایج
- افکار مربوط به آلودگی توسط میکروبها، کثافت، قارچها، حیوانات، ضایعات بدنی، یا مواد شیمیائی قابل مصرف در خانه.
- ترسها و شکهای مداوم درباره اینکه مبادا شخص باعث صدمه دیدن یا بدبختی دیگران از قبیل آتش‌سوزی، دزدی، اشتباهات وحشتناک، زخمی شدن شده‌باشد.
- ایده‌های جنسی غیرقابل قبول (مثلاً تجاوز به کودکان).
- تمایلات خشونت‌آمیز ناخواسته (مثلاً حمله کردن به یک آدم بیچاره) 
- فکرهای کفرآمیز ناخواسته (مثلاً آلوده‌کردن یک محل مقدس).
- احساس نیاز شدید به نظم و ترتیب، هماهنگی و کامل بودن.
- ترس از برخی اعداد (مثلاً ۱۳، ۶۶)، رنگها (مثلاً سرخ)، یا کلمات (مثلاً، ).
افکار وسواسی نادر (غیرمعمول)
- ترس از اینکه اشتباهاً با آدم غریبه‌ای روابط جنسی خارج از چهارچوب ازدواج برقرار کند.
- ترس از اینکه به فرد دیگری تبدیل شود.
- ترس از اینکه از طریق دست‌زدن به غذا کالریهای اضافی جذب کند.
- ترس از ابتلا به بیماری براثر عبور از یک منطقه جغرافیائی.
 جدول ۳- تشریفات اجباری رایج و غیررایج

تشریفات اجباری رایج

-       پنجاه بار در روز دست خود را شستن یا هر روز چند بار (و به مدتی دراز) دوش گرفتن.

-       تمیز کردن اشیاء یا جارو کشیدن مکرر.

-       چندین بار بازگشت به جای اصلی برای بررسی اینکه در قفل شده یا نه.

-       قرار دادن اشیا به یک «ترتیب صحیح» برای نیل به «تعادل».

-       در جهت قدمهای قبلی خود راه رفتن.

-       خواندن یا نوشتن مجدد موضوعی برای جلوگیری از اشتباه.

-       تلفن زدن به اقوام یا افراد متخصص برای کسب اطمینان.

-       فکر کردن به کلمه «زندگی» برای مقابله با شنیدن کلمه «مرگ».

-       اقرار مکرر و افراطی به گناهان خود.

-       تکرار بک دعا برای اطمینان از ادای صحیح آن.

کارهای تشریفاتی نادر:

-       تکرار حرفهای خود برای اطمینان حاصل کردن از اینکه دیگران آن را شنیده‌اند.

-       احساس اجبار به نگاه کردن به نقاط خاصی از فضا به طریقی مشخص.

-       احساس اجبار به جابه جا کردن حروف کلمات در ذهن خود تا کلمات آرام بخشی درست شود.

 آگاهی، بینش

بیماران مبتلا به OCD از لحاظ داشتن آگاهی و بصیرت به بی‌معنی بودن افکار وسواسی و اعمال اجباری خود با هم فرق می‌کنند. بعضی غیر منطقی بودن علائم بیماری خود را براحتی قبول می‌کنند در حالیکه عده‌ای دیگر کاملاً اعتقاد دارند (تا حد تو هم بیمار گونه) که علائم بیماری آنها کاملاً منطقی است. برای توجه به این بعد از تصویر بالینی OCD از عبارت «با بصیرت کم» استفاده می‌شود تا نشان داده شود که مریض معتقد است ترسها و اعمال تشربفاتی او معقول و منطقی هستند. غالباً میزان بصیرت بر حسب زمان و موضوع افکار وسواسی تغییر می‌کند. برای نمونه، ممکنست مریض ترس‌های خود را از آلودگی بی‌معنی بداند ولی به غیرمنطقی بودن ترس از ضرر زدن به افراد دیگر در صورت عدم انجام رفتار اجباری بصیرت نداشته باشد.

همه‌گیر شناسی

شیوع ماهانه OCD در جمعیت بزرگسالان ۳/۱درصد و شیوع یکساله آن ۲ تا۳ درصد است. با این نرخ شیوع می‌توان حدس زد که هر سال یک نفر از هر چهل نفر جمعیت بالغ علائم این اختلال را نشان دهند. (کارنو، گولدینک، سورنسون و برنام ، ۱۹۸۸). این اختلال زنان و مردان را به یک اندازه تهدید می‌کند، اگر چه در کودکان نرخ ابتلای پسران بیشتر از دختران است.

علیرغم نرخ شیوع نسبتاً بالای آن (OCD چهارمین اختلال روانی شایع بعد از افسردگی و سوء مصرف مواد و ترسهای مرضی می‌باشد) اکثر افراد مبتلا به این اختلال چندین سال باید بیماری را تحمل کنند تا ارزیابی شده و به درمان دستیابی پیدا کنند. عوامل موثر در این عدم شناسائی به موقع بیماری OCD شامل موارد زیر می‌گردد: قصور بیماران در اعلام علائم بیماری، قصور متخصصین از بررسی علائم بیماری وسواس در موقع ارزیابی وضع روانی افراد و مشکلاتی که در تشخیص افتراقی این اختلال وجود دارد. (نگاه کنید به بخش ۵-۱)


سیر و جریان بیماری

علائم OCD معمولاً تدریجاً بروز می‌کند. تنها استثنا از این روند کلی در موردی دیده می‌شود که زنان به دنبال حاملگی به صورتی ناگهانی علائم OCD را از خود نشان می‌دهند. سن شروع این بیماری در مردان بین ۱۵-۶ سالگی و در زنان ۲۹-۲۰سالگی است. بطور کلی احتمال بهبود خود به خود OCD بسیار کم است(بهبود بدون درمان). در صورت عدم معالجه این بیماران مسیر مزمن و رو به بدتر شدن را طی می‌کنند، اگر چه علائم بیماری ممکن است در طی زمان از لحاظ شدت بالا و پائین برود (این تغییرات غالباً به سطح استرس روانی و اجتماعی بیمار بستگی دارد).

 
 
فایل های ضمیمه
وسواس.pdf [ حجم فایل: ۶۶۳ کیلو بایت ] [ دفعات دانلود: ۲۱۸ ]

دکتر سید مهدی حسینی

نام و نام خانوادگی
دکتر سید مهدی حسینی
پست الکترونیکی
sayedmehdi.hosseini@gmail.com
آدرس
[ - - - ]
شرح
دکتری تخصصی روانشناسی - عضو هیئت علمی گروه روانشناسی موسسه آموزش عالی فاطمیه(س) شیراز
حیطه تخصصی: وسواس و اختلالات مربوط به آن
رویکرد درمانی: درمان شناختی- رفتاری،درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد، فراشناخت درمانی